Eind 2020 verscheen de eerste tekening in de serie van vier Alkmaarse stadsgezichten van de hand van Rob de Vries. Na de Schermerpoort en het Munnikenbolwerk is nu een derde locatie van de stad Alkmaar aan de beurt. Uitgangspunt van deze architect, bouwhistoricus en beeldend kunstenaar is om weer te geven hoe Alkmaar er vroeger uitzag. Maar: met de blik van binnen naar buiten. Dit keer een kijkje op de Lamoraalsluis en de waterverbinding tussen de stad en de omgeving buiten de vesting.
Een passende keuze van Rob de Vries. De aanwezigheid van de Lamoraalsluis heeft immers een relatie met het beleg van Alkmaar in 1573. We herdenken juist nu dat dit 450 jaar geleden is. Ook voor deze derde tekening vormt de kaart van Joan Blaeu uit 1649 als uitgangspunt. Als heren van Egmond en Bergen laten Lamoraal, graaf van Egmond en Hendrik van Brederode tussen 1563 en 1565 de Egmonder- en Bergermeer droogmalen. Met Alkmaar sluiten zij een contract om een waterverbinding aan te leggen tussen de ringvaart van de nieuwe droogmakerijen en Alkmaar. Goed voor de handel, maar ook van belang om overtollig water uit de ringvaart via Alkmaar te kunnen lozen op de Schermerboezem. Die waterverbinding is de Steesloot, die van buiten de stad uitkomt in de vestinggracht, de Oude Veste. Op het onderste deel van de tekening ziet u de voormalige Oude Veste van links naar rechts lopen.
Een nieuw verdedigingsstelsel van bijna 2 kilometer
In het voorjaar en de zomer van 1573 lukt het de stad Alkmaar over een lengte van bijna 2 kilometer een nieuw verdedigingsstelsel aan te leggen met het oog op de dreigende komst van het Spaanse leger. Nieuwe en bredere vestinggrachten en hoge aarden wallen met een aantal bolwerken of bastions. De aangelegde wal sluit nu echter de Steesloot af. Na het beleg van Alkmaar moet daarom een opening in die aarden wal gemaakt worden. Dat is de huidige Lamoraalsluis, vernoemd naar de Lamoraal van Egmond. De sluis of stenen pijp kan afgesloten worden met sluisdeuren. Bij hoog water buiten de vesting kan de stad zo een overstroming van de grachten voorkomen. Die voorziening om het water te keren is tot het begin van de 21ste eeuw in stand gehouden. Het stadsbestuur neemt in mei 1574 het besluit om een bruggetje (zie rechts op de tekening) aan te leggen over de Oude Veste. Zo kan iedereen gemakkelijker de nieuwe uitbreiding van de stad betreden en de nieuwe stadsgracht bereiken.
Stadsboerderijen
Terug naar de tekening met de situatie rond 1649. De Oude Veste aan de linkerzijde op de tekening is de huidige Lindegracht. Het deel van de Oude Veste rechts is het Geestwater. Die gracht is in 1899 gedempt. De loop van de Sint Katherijnenstraat ligt op het traject van het Geestwater en de kade van die gracht. Het water richting de Lamoraalsluis en de weg erlangs kennen we nu als de Scheteldoekshaven. De aanleg van de nieuwe vestingwerken in 1573 betekent tegelijkertijd een forse uitbreiding van de stad. Die nieuwe uitleg in het westen (de strook land vanaf het begin van de Molenbuurt bij het Noord-Hollandskanaal tot aan de Molen van Piet) krijgt een sterk agrarisch getinte invulling. In het gebied verschijnen diverse stadsboerderijen, schuren en hooibergen. Ter hoogte van de Molenbuurt stonden vóór het beleg al boerderijen, die toen buiten de vesting lagen. De stadsboerderijen op de tekening dateren van na het beleg. Wellicht zochten boeren uit de regio de veiligheid van de stad. De stadsboerderijen zijn verdwenen. Tot in de 20ste eeuw waren aan de Molenbuurt nog enkele stadsboerderijen aanwezig. Bij archeologisch onderzoek nabij de Molen van Piet zijn ook resten van een stadsboerderij teruggevonden.
Klaas te Bos, HVA
NB | Ook dit unieke Eindejaarsgeschenk voortaan ontvangen? Lid worden voor slechts € 25,- per jaar kan hier!