Drieluik Maarten van Heemskerk

Onze manier van leven, in Alkmaar

Alkmaar wil in 2018 ‘500-jaar-Grote-Kerk’ vieren. Hoogtepunt zal zijn, als het lukt, het Laurentius-drieluik van Maarten van Heemskerk terug in Alkmaar. Al is het maar voor even. Daarvoor moet het in Zweden worden opgehaald. Het transport is geen sinecure. Het schilderij is groot, bijna 6 bij 8 meter. En kwetsbaar. Zeer kostbare zaak dus. Een chique Alkmaarse collegedelegatie ging vorig jaar desondanks in Linköping onderzoeken hoe gewillig de Zweden zijn. We vernamen nog niet, dat uitlenen onmogelijk is, dus die missie zal vast niet voor niks zijn geweest.

Zouden onze koning en onze premier daar ook aan denken, als ze het hebben over “onze manier van leven”? Die woorden gebruiken ze nogal eens de laatste tijd. Als we een plechtig feest vieren moet er ook oude kunst bij, vinden wij. Hoort bij onze manier van leven. In andere delen van de wereld slaat men oude kunst aan diggelen. Dat hoort niet bij “onze manier van leven”. Wij gaan daarentegen juist graag op zoek naar welgestelde sponsors, die het mogelijk maken om zo’n oud paneel van de marteldood van Laurentius zorgvuldig te laten verpakken en te vervoeren.

Maar er was een tijd, dat ook ‘wij’ oude kunst aan diggelen sloegen. In 1566 woedde er een ‘beeldenstorm’. Eerst en het ergst in Vlaanderen. Daarna bij ons. Alkmaar kwam er nog genadig vanaf, anders hadden we dat drieluik niet kunnen bewaren. Maar echt waarderen deden we het toen ook niet, want ons toenmalig stadsbestuur verkocht het drieluik graag voor een goede prijs aan de Zweden. Die hadden in hun Noormannentijd ook ooit een periode van ‘aan diggelen slaan’ gekend. En daar vast spijt van gekregen. En kochten nu in het buitenland mooie kunst op.

Dat woord ‘beeldenstorm’ verhult wat er aan de hand was. Het volk had genoeg van de zelfverrijking van kerk en vorsten, leed onder de hongersnood terwijl de graanschuren overvol waren. De staatsmoraal schreef voor wat de waarheid was. Daar kwam men tegen in opstand. De overheid strafte genadeloos. Men vocht voor niet minder dan de vrijheid van het geweten, tegen de knechting van kerk en staat. Het was het begin van ons land ‘als land’, van onze onafhankelijkheid en democratie. Zonder die beeldenstorm van 1566, hoe pijnlijk en jammerlijk ook, – 450 jaar geleden dit jaar-, zou er in 1573 geen Victorie-van-Alkmaar zijn geweest. Zo is het toevallig ook nog eens een keer…