Alkmaar in de Klas
Historische Vereniging Alkmaar
|
Alkmaar in de Klas
|
inhoud
Alkmaar in de Klas Historische Vereniging Alkmaar |
| De
Gouden Eeuw van Alkmaar -------------- havo-vwo
Het gewest Holland hoorde rond 1560 bij het grote wereldrijk van koning Filips II. Vanuit zijn paleis nabij Madrid regeerde Filips over Spanje, Midden-Amerika en grote delen van Europa. ‘Nederland’ bestond nog niet. En Alkmaar, middelgrote stad in het verre en koude Holland, was voor de koning niet meer dan een vlekje op de kaart. Honderd jaar later was Nederland het meest welvarende land van Europa. Zo welvarend, dat we de 17e eeuw ook wel de Gouden Eeuw noemen. Het was de tijd van beroemde schilders als Rembrandt en Vermeer, van de Verenigde Oost-Indische Compagnie en van rijke kooplieden die deftige grachtenhuizen lieten bouwen. Nederland was intussen een zelfstandige staat geworden. Dat gebeurde na een lange periode van oorlog en godsdienststrijd. De provincies die nu samen Nederland vormen, streden voor meer zelfstandigheid en tegen de onderdrukking van hun geloof. Die strijd was kort na 1560 begonnen. Wat was daar allemaal van in Alkmaar te merken? Kreeg de stad ook te maken met godsdienststrijd en met oorlog? Wat betekent het gezegde ‘Bij Alkmaar begint de Victorie’? En was de 17e eeuw ook voor de Alkmaarders een ‘gouden’ eeuw? Over deze vragen gaat dit lespakket. Het gaat over Alkmaar in de tijd van de godsdienststrijd, de Nederlandse Opstand en de oorlog tegen Spanje. Het pakket sluit aan bij de paragrafen over de Nederlanden in de 16e en 17e eeuw in je leerboek. Het eerste onderdeel van dit lespakket (A) doe je in de klas. Je krijgt daarvoor een boekje met bronnen over de Gouden Eeuw van Alkmaar. Voor het tweede onderdeel (B) ga je op onderzoek in het Stedelijk Museum. Het derde onderdeel (C) is een speurtocht door de binnenstad van Alkmaar. Je gaat daar zelf op zoek naar sporen uit de 16e en 17e eeuw. Op de volgende bladzijden kon je drie thema’s tegen: 1. Katholieke en protestantse Alkmaarders 2. Alkmaar en de Opstand 3. De Gouden Eeuw van Alkmaar |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
1. Katholieke en protestantse Alkmaarders De bouw van de Grote Kerk Heb je de Grote Kerk wel eens goed bekeken? Het is één van de oudste en mooiste gebouwen van Alkmaar. De bouw begon aan het eind van de Middeleeuwen, in het jaar 1470. De kerk werd versierd met grote ramen van gekleurd glas, schilderingen, heiligenbeelden en altaren waar priesters de mis lazen. In 1520 was het werk klaar. De Alkmaarders waren trots op hun mooie, nieuwe kerk. De Grote Kerk was de kerk van àlle burgers van de stad. In die tijd hadden zij namelijk allen hetzelfde, rooms-katholieke geloof. Ze noemden hun kerk naar Sint Laurens, hun beschermheilige. bron 1  
Het wonder van Alkmaar Op 1 mei 1501 is het werk aan de Grote Kerk nog in volle gang. Toch is het er die dag een drukte van belang. Uit de verre omtrek zijn pelgrims naar de stad gekomen. Ze komen voor de herdenking van het Heilig Bloedwonder. Dat wonder wordt elk jaar gevierd met een processie, een plechtige optocht. Deze keer is de menigte nog groter dan anders. Het stadsbestuur heeft bekend gemaakt dat er aflaatbrieven te krijgen zijn. Wie naar Alkmaar komt om het Heilig Bloed te vereren en geld geeft, kan meer dan tweeduizend dagen ‘aflaat’ verdienen. Dat willen veel gelovigen wel. Zij geloven dat zij dan na hun dood minder lang in het vagevuur hoeven te boeten voor hun zonden.
De bouw van de Grote Kerk is in 1520 klaar, maar al snel is het gedaan met de eenheid van geloof onder de Alkmaarders. Steeds meer mensen hebben kritiek op de katholieke tradities. Zij vinden de aflaatbrieven bedrog, waarmee kerken en kloosters mensen misleiden om er geld aan te verdienen. Ook het geloof in wonderen en de verering van heiligen is volgens hen maar bijgeloof. Zij vinden dat christenen alleen moeten geloven wat in de bijbel staat. Bovendien is er kritiek op de kerkdiensten, die vaak nog in het Latijn gehouden worden. Geen mens kan dat verstaan. Zelfs de priesters zelf spreken vaak maar amper Latijn; ze doen maar wat. De mensen die protesteren tegen de misbruiken in de katholieke kerk, worden ‘protestanten’ genoemd. Zij willen een ‘hervorming’ van het oude, rooms-katholieke geloof. Ook in Alkmaar groeit hun aantal.
Cornelis Cooltuin en Jan Arentsz Een van de mensen die in Alkmaar het geloof willen hervormen, is Cornelis Cooltuin. Hij is priester in de Grote Kerk. Hij vertelt zijn toehoorders over de nieuwe, protestantse ideeën. Dat brengt hem al snel in moeilijkheden. Want de leiders van de katholieke kerk en Filips II verbieden de verspreiding van protestantse denkbeelden. Zij vinden die denkbeelden verkeerd en gevaarlijk. Gevaarlijk voor het katholieke geloof, gevaarlijk voor de rust en eenheid in het land. Filips geeft het bevel om protestanten gevangen te nemen. Wie bij zijn verkeerde denkbeelden blijft, moet worden gedood. Cornelis moet vluchten, ver weg, naar Duitsland. Cornelis’ aanhangers blijven in Alkmaar in het geheim bij elkaar komen. Een van hen is de mandenmaker Jan Arentsz. Hij kan prachtig over het nieuwe geloof vertellen. Hij wordt hun nieuwe leider. Ook in andere steden groeit het aantal protestanten. Steeds vaker gaan zij eigen bijeenkomsten houden, ook al heeft de regering dat verboden. Zij komen bij elkaar buiten de stadsmuren, in het open veld. Daar luisteren zij naar hagepreken, preken in de open lucht. Jan Arentsz wordt een beroemd hageprediker. Hij predikt bij Alkmaar, bij Heiloo, bij Bergen, bij Hoorn, bij Haarlem. Soms luisteren er wel 2000 mensen. Bron 5 Jan Arentsz preekt de Hervorming voor het volk bij het Huis ter Kleef te Haarlem 
Opstand in Holland In 1572 breekt in Holland een opstand uit tegen de regering van koning Filips II. Het gaat daarbij niet alleen om het wrede optreden tegen de protestanten. Veel mensen zijn ook boos omdat zij hoge belastingen moeten betalen. Anderen omdat de koning zich weinig aantrekt van hun oude rechten. Al snel is het oorlog. Ook tussen de Hollanders onderling. Gewapende protestanten bedreigen katholieke burgers die de koning trouw willen blijven. Het lijkt wel of katholieken en protestanten niet in vrede kunnen leven.De Grote Kerk protestants Ook in Alkmaar is het opstand. Op de stadsmuur steken de protestanten de vlag uit van prins Willem van Oranje. Hij is de leider van de Opstand. Ook hij strijdt tegen de regering. Hij vindt dat iedereen vrij moet zijn in zijn geloof. Maar van de verdraagzaamheid die Willem van Oranje wil, komt niets terecht. Opstandige protestanten spelen nu in Holland de baas. Zij eisen overal de kerken op. Zij verjagen priesters en monniken uit de kloosters. Ook in Alkmaar. De protestanten nemen de Grote Kerk in bezit. Ze halen de heiligenbeelden, schilderingen en altaren weg. Jan Arentsz kan nu eindelijk in een echt kerkgebouw preken. Hij wordt de eerste protestantse predikant van de stad. Vanaf nu zijn de rollen omgedraaid. De katholieke Alkmaarders hebben geen eigen kerk meer. Katholieke missen worden verboden. Alleen in het geheim, op zolders en in schuren, kunnen ze hun diensten houden. De eenheid van godsdienst is verdwenen. Burgers van verschillend geloof moeten nu in de stad proberen samen te leven. Bron 6 Binnenkant van de Grote Kerk. Schilderij van Pieter Jansz Saenredam uit 1661 
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
2. Alkmaar en de Opstand Het beleg van Alkmaar Op 21 augustus 1573 luiden in Alkmaar de noodklokken. Het Spaanse leger is in aantocht! Duizenden soldaten met paarden en karren naderen de stad. Zij slepen zware kanonnen mee. De Alkmaarders weten wat hun te wachten staat. Als zij de soldaten niet binnenlaten, zullen die de stad met geweld innemen, de inwoners vermoorden en hun huizen plunderen. Veel burgers zijn gevlucht. De achterblijvers hebben de poorten gesloten. Zij zijn vastbesloten om zich te verdedigen. Zelfs als ze dat met hun leven moeten betalen. De Spaanse troepen bezetten alle toegangswegen en slaan het beleg voor de stad. Zij zetten hun tenten op bij Oudorp, Huiswaard, Sint Pancras, Koedijk en andere dorpen in de omgeving. Alkmaar is omsingeld, de inwoners zijn van de buitenwereld afgesloten. Lukt het de Spanjaarden niet met geweld, dan zullen zij de Alkmaarders door uithongering tot de overgave dwingen. Waarom wil het leger de stad bezetten? En waarom zijn de Alkmaarders zo bang? Het is toch het leger van hun eigen regering dat voor de poorten staat? Het leger komt een einde maken aan de opstand die een jaar eerder in Holland is uitgebroken. Alkmaar doet mee aan de Opstand: het heeft de kant van Willem van Oranje gekozen. De hertog van Alva, die het land in naam van koning Filips II bestuurt, heeft besloten de opstandelingen zwaar te straffen. Hij heeft zijn zoon Don Federique met 16.000 soldaten op weg gestuurd om de opstandige steden te heroveren. De Spaanse troepen hebben in Holland eerst Naarden ingenomen. Daarna was Haarlem aan de beurt. Bloedig hebben ze afgerekend met de protestanten en iedereen die de opstandelingen heeft gesteund. Als ook Alkmaar valt, ligt heel Noord-Holland voor het Spaanse leger open. Dan is het snel met de Opstand gedaan. Dan is Filips weer heer en meester in de Nederlanden. Bron 7 De belegering van Alkmaar gezien vanuit het zuiden. Schilderij van Pieter Adriaensz Cluyt uit 1580 
Al vóór de grote Spaanse aanval is stadstimmerman Maarten Pietersz. van de Mey ongemerkt uit de stad ontsnapt. Met zijn polsstok springt hij over sloten en greppels, dwars door de Spaanse linies. In de stok heeft hij brieven verborgen van het stadsbestuur en van de geuzen. Hij brengt de brieven naar Enkhuizen, naar Diederik Sonoy, de commandant van Willem van Oranje. De Alkmaarders en de geuzen smeken Sonoy om de stad te helpen. Zij kunnen de strijd niet lang meer volhouden. Bron
10 De
polsstokbriefjes van Maarten Pietersz. van der Mey. “Wij
verzoeken
u dringend ons met de grootste spoed te ontzetten (bevrijden), zodat
wij niet in handen van de
tirannen vallen. Want wij
verkeren in grote nood en hebben geen buskruit
meer, en niets anders om de vijand te weerstaan dan onze vuisten en
zwaarden. Dus haast
u, stuur ons soldaten en steek
de dijken door, anders zijn wij allen verloren (…..)
8 oktober: bij Alkmaar begint de victorie Diederik Sonoy geeft tenslotte bevel de dijken door te steken en de sluizen open te draaien. Langzaam begint het water in de meren en sloten rondom de stad te stijgen. Vanaf de muren zien de Alkmaarders hoe de Spaanse soldaten hun tenten opbreken. Op 8 oktober blazen de laatsten de aftocht. Het beleg is mislukt. Zeven weken heeft het geduurd. Het leger is door het verzet van de Alkmaarders en het opkomende water verdreven. De stad is vrij! Het beleg van Alkmaar is een keerpunt in de Opstand. Het is de eerste grote nederlaag van het regeringsleger tegen de opstandelingen. Onder leiding van Willem van Oranje wordt de Opstand al snel een echte vrijheidsstrijd. Nog 75 jaar zal de oorlog tegen het leger van de koning van Spanje duren. Dan is Nederland een vrije, zelfstandige staat. 
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
3. Een Gouden Eeuw voor Alkmaar Dat de soldaten van Alva in 1573 juist Alkmaar belegeren, is niet zo vreemd. Al eeuwen is dit dè centrale marktplaats in het noorden van Holland. Alkmaar neemt door zijn ligging een sleutelpositie in. Het ‘Hollandse goud’ De centrale positie van Alkmaar heeft zijn inwoners rijkdom en welvaart gebracht. De boeren uit Kennemerland, Waterland en West-Friesland brengen hun kaas en boter naar de markt. Er zijn bierbrouwerijen, zoutziederijen en allerlei ambachten te vinden. De handelsschepen van de Alkmaarse kooplieden varen op de Zuiderzee, naar Duitsland en nog verder weg. De rijkdom en welvaart zie je terug in de grote gebouwen van de stad: in de Grote Kerk, het stadhuis en de stenen koopmanshuizen langs de nieuw aangelegde grachten. Ondanks de verwoestingen van het Spaanse beleg is de 16e eeuw een gouden tijd voor Alkmaar. Doordat de strijd tegen Spanje voorspoedig verloopt, breekt voor heel Holland de ‘Gouden Eeuw’ aan. Na 1600 varen Hollandse koopvaarders over de hele wereld uit en brengen ze nieuwe rijkdommen mee terug. De wereldkaarten van de bij Alkmaar geboren Willem Janszoon Blaeu vinden overal in Europa gretig aftrek. En Alkmaar zelf? De grootste bloeitijd van de stad is rond 1630 voorbij. Door de inpoldering van de grote Noord-Hollandse meren verliest Alkmaar zijn verbinding met de Zuiderzee. Er varen nu geen grote handelsschepen meer naar de stad. Het inwonertal loopt terug. Amsterdam, Hoorn en Enkhuizen groeien en worden rijk van de visserij en de handel overzee. De welvaart van Alkmaar moet nu vooral komen van het ‘Hollandse goud’: de handel in kaas en boter.
bron 12 Wandwereldkaart van Willem Blaeu uit 1619. 
bron 13.  bron 14. Op dit schilderij zie je Alkmaar vóór de inpoldering van de Schermer (in 1635). De Schermer was toen een groot open meer, waarover je rechtstreeks naar de stad kon varen. 
Een nieuwe Waag In de Middeleeuwen had de graaf van Holland de Alkmaarders het ‘waagrecht’ gegeven: het recht om alle goederen die op de markt werden verkocht te wegen en daar geld voor te vragen. Dat was een belangrijk recht, want het bracht veel inkomsten op. Op de grote weegschalen in de stadswaag werd kaas, maar ook vee en andere koopwaar gewogen. Maar onder koning Filips II moet de stad duur voor het waagrecht betalen: wel zesduizend gouden guldens per jaar. In 1581 erkent Holland Filips niet meer als koning. Willem van Oranje laat Alkmaar het waagrecht terugkopen. Hij doet dat mede uit dank voor het dappere verzet van de inwoners tijdens het Spaanse beleg. De Alkmaarders verbouwen een oude katholieke kapel bij de Mient tot nieuw Waaggebouw. In de weeghal hangen zij drie reusachtige weegschalen op. Laten de boeren nu maar komen met hun kaas! 
bron 15. Dit schilderij van de Waag werd gemaakt omstreeks 1660.
Een half miljoen pond kaas Als in de 17e eeuw de grote meren in Noord-Holland zijn drooggemaakt, verliest Alkmaar zijn overzeese handel. Maar de inpoldering heeft ook voordelen. Het drooggemaakte land is alleen geschikt voor veeteelt. In de nieuwe polders vestigen zich duizenden boeren. Zij brengen hun producten massaal naar de markt in Alkmaar. Daarmee verstevigt Alkmaar zijn positie als centrum van regionale handel. De kaasdragers bij de Waag krijgen het drukker dan ooit tevoren. Op sommige marktdagen wordt er 500.000 pond kaas gewogen en verkocht. bron 16 
Einde van De Gouden Eeuw van Alkmaar. Terug naar inhoudsopgave |
