De commissie Ruimte
De commissie adviseert het bestuur van de HVA en de gemeente Alkmaar (gevraagd en ongevraagd) over ruimtelijke ontwikkelingen binnen de gemeente Alkmaar waarbij cultuurhistorie of erfgoed in het geding is.
De commissie beoordeelt het Alkmaarse ruimtelijke en erfgoed-beleid en stelt adviezen en zienswijzen op indien de plannen uit oogpunt van cultuurhistorische waarden verbeterd zouden kunnen worden.
Zo heeft de commissie geadviseerd over de aanwijzing van Oostwijk en de 4-Vierkanten (houten woningen van architect Bonnema) als beschermd gezicht en over meer aandacht voor de Westfriese Omringdijk bij de ruimtelijke projecten op het bedrijventerrein Oudorp.
Henk de Visser | 12 2025
Januari 2026 | Zienswijze HVA leidt tot gewijzigde Omgevingsvisie Alkmaar
Tijdens de Alkmaarse raadsvergadering van 22 januari 2026 is de Omgevingsvisie 2040 vastgesteld. Het gaat hier om de actualisatie van de Omgevingsvisie uit 2017. In de omgevingsvisie legt de gemeente haar ambities en beleidsdoelen voor de fysieke leefomgeving op de lange termijn vast. De omgevingsvisie gaat in op verschillende onderwerpen, zoals wonen, economie, mobiliteit, landschap, energie, water, cultureel erfgoed en sociale ontwikkelingen. De commissie Ruimte van de HVA heeft gebruik gemaakt van de mogelijkheid een zienswijzereactie in te dienen.
De belangrijkste reden is om cultureel erfgoed en cultuurhistorische waarden een grotere rol te geven bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. De eerdere participatie had al waardevolle input opgeleverd voor de ontwerp-omgevingsvisie, aldus de projectorganisatie van de gemeente.
De gemeente gaf aan uit te gaan van drie leidende principes: het versterken van de omgevingskwaliteit, het zorgen voor een duurzame toekomst, en rekening houden met water, bodem en ondergrond. De leden van de commissie Ruimte van de HVA brachten tijdens de participatie bijeenkomst al in bij dit vertrekpunt expliciet het ‘erfgoed’ te benoemen. Omgevingskwaliteit en erfgoed liggen in het geval van Alkmaar in elkaars verlengde; erfgoedobjecten zijn in de gebouwde omgeving de meest duurzame gebouwen en ook bij het rekening houden met water, bodem en ondergrond kan de cultuurhistorie van de strijd tegen het water een inspirerende rol spelen. De commissie ruimte van de HVA heeft naar aanleiding van de ontwerp omgevingsvisie een uitgebreide zienswijze gestuurd naar de gemeente. De zienswijze d.d. 1 september 2025 is via deze link te downloaden. De zienswijze heeft tot aanpassingen van de Omgevingsvisie geleid.
Omgevingskwaliteit
De HVA verzocht om bij de leidende principes expliciet het ‘erfgoed’ te benoemen. In de Nota van Beantwoordingen van de zienswijzen schreef de gemeente: ‘In de omgevingsvisie wordt het behouden en versterken van erfgoed expliciet benoemd als algemene ambitie. Behoud van erfgoed is toegevoegd als element voor het versterken van de omgevingskwaliteit.’
Stedelijke kwaliteit versus landschappelijk erfgoed en de dorpen
De HVA stelde in de zienswijze dat een plan voor woonbebouwing aan de westkant van de Schermer (Alkmaarse Oostrand) niet past bij het belang om het waardevolle open landschap als cultureel erfgoed te behouden en te versterken. De erfgoedorganisaties hebben een alternatief plan voorgesteld dat de leefbaarheid in de dorpen versterkt en de Schermer als droogmakerij landschappelijk in stand houdt. Kleine ontwikkelingen in het open landschap zijn volgens de commissie Ruimte mogelijk onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat de ruimtelijke en historische kwaliteiten niet aangetast worden. De commissie verzocht het behoud van het stolpenlandschap in de Schermer als kernkwaliteit in de omgevingsvisie te benoemen.
De gemeente beantwoorde dat de omgevingsvisie geen kaders geeft voor een woonontwikkeling aan de Oostrand van Alkmaar: ‘Er is gemeentelijk voorkeursrecht gevestigd, maar de uitwerking van een visie voor de ruimtelijke ontwikkeling van dat gebied is geen onderdeel van de nu voorliggende omgevingsvisie. Vanwege de aanwijzing als beschermd landschap is voor ruimtelijke ontwikkelingen in het buitengebied afstemming met de Provincie en waar nodig provinciale toestemming vereist’.
Behoud van traditionele stolpen- en ervenstructuren werd op ons verzoek door de gemeente als uitgangspunt voor vrijkomende agrarische bebouwing toegevoegd in de omgevingsvisie.
Cultureel erfgoed als basisvoorwaarde
De HVA stelt dat bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen het behoud en mogelijk versterken van het cultureel erfgoed als een basisvoorwaarde moet worden benoemd in de omgevingsvisie. De identiteit van Alkmaar als monumenten-, winkel- en woonstad met een uniek landschap aan de oost- en westzijde van de stad is hiermee gediend.
In de gemeentelijke beantwoording lazen wij; ‘De omgevingsvisie is een integrale lange termijn visie voor de fysieke leefomgeving. Het belang van het behouden en versterken van ons cultureel erfgoed wordt onderschreven en komt op verschillende plekken in de visie terug.’
Samenvattend
Naar aanleiding van de zienswijze van de HVA is de tekst van de omgevingsvisie op de volgende onderdelen aangevuld:
- Behoud van erfgoed wordt benoemd als element van de omgevingskwaliteit.
- Het stolpenlandschap is benoemd als te behouden kwaliteit in het landelijk gebied
- Circulaire bouw en de bijdrage van het herbestemmen en renoveren van gebouwen is benoemd als onderdeel van de circulaire ambitie
Henk de Visser, januari 2026
2025 | Woningbouw in de Schermer
De Schermer wordt vaak genoemd als één van de mooiste gebieden van Alkmaar. In de 17e eeuw is het oorspronkelijke binnenmeer door bemaling omgevormd tot een droogmakerij. Het landschap is grootschalig, zeer open en heeft een karakteristieke geometrische opzet. Het is niet voor niets door de provincie als Bijzonder Landschap aangewezen. Bij de gemeentelijk fusie in 2015 is afgesproken om dat landschap open te houden. Woningbouw is niet volledig uitgesloten, maar moet plaatsvinden aan een kern of dorpslint. Ook moet een gemeente aantonen waarom woningbouw op die locatie nodig is en het goed inpassen in het landschap. Wat is de stand van zaken op het moment van schrijven (november 2025) van de twee plannen die veelvuldig in het nieuws waren.
Stompetoren-West
De gemeente Alkmaar wil ongeveer 350 woningen realiseren op een locatie die grenst aan de kern van Stompetoren. De historische verenigingen van Alkmaar, het Schermereiland, Oudorp en Heemschut zijn van mening dat het plan goed past bij het streven om dorpen leefbaar en vitaal te houden. Omdat de locatie in Beschermd Landschap (BL) ligt moet de gemeente bij de provincie een aanvraag doen voor het starten van een maatwerktraject. De provincie vindt het plan kansrijk en staat daarom positief tegenover verdere uitwerking van de plannen. Als het traject voorspoedig verloopt, dan zet de provincie de procedure in gang om de bouw planologisch mogelijk te maken. Dat betekent dat de status ‘Beschermd Landschap’ voor de bouwlocatie komt te vervallen. De uitkomst daarvan zal in de loop van 2026 duidelijk worden. Het wachten is op een concept ontwikkelkader.
Schermer West
De gemeente wil daarnaast in het noordwestelijke deel van de polder dat aan Oudorp grenst 1.500 woningen bouwen. De gemeente heeft het voorkeursrecht opgelegd en heeft nu het recht van eerste koop in het gebied dat eufemistisch ‘Alkmaar Oost’ heet. De historische verenigingen zijn tegen dit plan. Het tast de structuur van de polder én de dijk – die daar bovendien deel is van het provinciale monument de Westfriese Omringdijk – te veel aan. Als alternatief bepleiten de verenigingen om verder aan de westkant en aan de zuidkant van centrumdorp Stompetoren te bouwen. De visie die de Historische Verenigingen hebben opgesteld is te downloaden van de website van de HVA. Dat past beter in het rechthoekige stramien van de polder. Voorwaarde is dan wel dat er elders geen andere locaties zijn en woningbouw echt aantoonbaar onontkoombaar is. De provincie heeft de gemeente laten weten voorlopig niet met hen over dit plan te willen praten: “Bouw eerst maar eens Stompetoren-West, daarna zien we wel verder.” Uiteraard blijven de historische verenigingen de ontwikkelingen nauwlettend volgen.
Geïnteresseerd in het voorstl/plan van de HVA? Download hier de PDF!
Vragen of opmerkingen?
Neem contact op met:
Henk de Visser,
voorzitter commissie Ruimte HVA
M 06 46 42 33 14
E h.devisser.advies@ziggo.nl