foldertje
Alkmaar in de Klas 
inhoud Alkmaar in de Klas

Historische Vereniging Alkmaar

Alkmaar in de Middeleeuwen ---------------- havo-vwo


Wist je dat er in de Langestraat ooit boerderijen stonden in plaats van winkels? En dat er ridders rondliepen in een versterkt kasteel bij de tegenwoordige Friesebrug? Of dat Alkmaar zevenhonderd jaar geleden een grotere stad was dan Amsterdam?


De geschiedenis van Alkmaar begint meer dan duizend jaar geleden. Op de plek van het huidige stadscentrum lag een kleine agrarische nederzetting met de naam Allecmere. Die naam betekende zoiets als ‘modderige waterloop’. De nederzetting bestond uit slechts een handvol boerenhuizen. Maar het dorpje groeide. Enkele eeuwen later stond er een ommuurde stad met grote koopmanshuizen, kloosters en een indrukwekkende Grote Kerk. Er woonden rijke burgers en ambachtslieden. Op marktdagen stroomden de boeren uit de wijde omgeving toe. Omstreeks 1500 was Alkmaar een van de meest welvarende steden van Noord-Holland geworden.

Dit lespakket gaat over het leven in middeleeuws Alkmaar. Het bestaat uit drie onderdelen:
1    Alkmaar van boerendorp tot marktplaats
2    Leven in middeleeuws Alkmaar
3    Op zoek naar de Alkmaarse geschiedenis




1. Alkmaar van boerendorp tot marktplaats

Op werkblad 1 staat een kaart van Noord-Holland in de Middeleeuwen, rond het jaar 1350. Het landschap waarin de Alkmaarders toen woonden, ziet er heel anders uit dan nu.

opdracht 1 Gebruik werkblad 1
a    Vergelijk de kaart van werkblad 1 met een moderne kaart van Noord-Holland. (Vraag eventueel om een moderne atlas.) Kijk naar de verdeling van water en land, en van dorpen en steden. Wat valt je op? Noteer drie verschillen.

De drie belangrijkste Noord-Hollandse steden in 1350 zijn met grotere stippen aangegeven. Eén ervan is Alkmaar.

opdracht 2 Gebruik werkblad 1.
a   Zoek op waar Alkmaar ligt. Zet er op je werkblad een cirkel omheen.
b   Welke twee grote steden zie je verder? Schrijf de namen erbij.
c   Herken je een dorp in de buurt van Alkmaar? Zet de naam erbij.


Hoog en droog op een zandrug

Rond 1350 is Alkmaar de grootste stad van Noord-Holland boven het IJ. Maar de geschiedenis van de bewoners begint al veel eerder. De eerste Alkmaarders waren boeren. Zij bebouwden het land en hielden vee. Hun boerderijen stonden duizend jaar geleden rond de plek waar nu de Grote Kerk staat. Die plek lag hoger dan de omgeving: op de noordpunt van een lange zandrug, een overblijfsel van de oudste duinen. Op die zandrug liggen ook de dorpen Limmen en Heiloo.
Ten oosten van Alkmaar ligt nóg een smalle zandrug. Ook daar ontstonden nederzettingen van boeren: Sint Pancras en Oudorp. De zandruggen zijn goed te zien in bronnen 1-3. Eromheen lag toen nog vooral moerasgebied, met veen en natte klei. Er woonden maar weinig mensen. Dat veranderde pas toen boeren uit de duinstreek het veen gingen ontginnen. Zij maakten de grond geschikt voor landbouw door sloten te graven en het veen te ontwateren.


bron 1:

Omstreeks 1600 voor Christus:

de kust bij Alkmaar krijgt vorm		 bron1
bron 2:

Omstreeks 1150 na Christus:

het boerendorp Alkmaar ligt net als Oudorp op een zandrug omringd door veenmoeras		 bron 2
bron 3:

Omstreeks 1400 na Christus:

de middeleeuwse stad ligt deels op de oude zandrug, deels op dijken en deels op gedempt water		 bron 3
bron 4 bron 4:

De boerderijen van de eerste Alkmaarders waren gebouwd van hout. Dewanden waren gemaakt van gevlochten takken dichtgesmeerd met leem (klei). De daken waren van riet en stro.
 

opdracht 3 Gebruik bronnen 1-3 en werkblad 1
a   Teken op je werkblad een lijn om de twee zandruggen uit de tekst.
b   Leg uit waarom dit goede plekken waren om te wonen.
c   Waarom ontstonden in het gebied eromheen de eerste dorpen pas later?
Gebruik bron 4
d   Bedenk waarom de eerste Alkmaarders hun huizen niet van steen maar van hout en stro bouwden.
Gebruik bron 5
e   Vertelt deze bron je iets over de manier waarop gekookt werd? Leg je antwoord uit.


bron 5

bron 5 

Aardewerk uit omstreeks 1250 afkomstig uit een waterput, opgegraven in de Bagijnenstraat in 1970. De vondsten hebben uiteenlopende gebruiksdoeleinden gehad en komen van verschillende herkomsten. Achter staan drie schenkkannen en voor twee bolle kookpotten en een speelgoedkannetje.
Achter, linksvoor en middenvoor staat geel aardewerk met gele glazuurplekken dat via
handel is aangevoerd vanuit de Maasvallei in België. De donkerbruine kan rechtsachter is via de Rijn ingevoerd vanuit de omgeving van Keulen en Bonn. Het ronde potje rechtsvoor is van zogenaamd ‘kogelpot-aardewerk’. Dit simpele aardewerk werd als huisvlijt op de boerderij gemaakt van klei uit de omgeving.


Overal water

Door de ontginning en ontwatering van het veen daalde in grote delen van Noord-Holland de bodem. Na het jaar 1100 werd de kust op verschillende plaatsen door de zee opengebroken. Bij zware stormen en grote overstromingen verdwenen hele dorpen en lager gelegen gebieden in de golven. Kleine zoutwaterstroompjes en meertjes in het veengebied veranderden in grote meren. Zo ontstonden de Schermer, de Beemster en de Heerhugowaard. Noord-Holland dreigde nu een soort waddengebied te worden. Om zich tegen het water te beschermen, bouwden de bewoners dijken van klei en wier. Net buiten Alkmaar werd bijvoorbeeld de Westfriese Omringdijk aangelegd. Deze liep van het oudorperdijkje (nu Nieuwe Schermerweg) langs de Frieseweg, de Rekerdijk (nu een fietspad) en langs de oever van het Noord-Hollands kanaal ten noorden van de Huiswaarderbrug. De dijk volgde dus de oostelijke oever van het riviertje De Rekere.
Ook de Alkmaarse Langestraat is van oorsprong een dijk. Je kunt de dijk nog steeds herkennen door de hoge ligging van de Langestraat en de Houttil. De dijk liep naar het Voormeer aan de oostkant van de nederzetting en volgde daar de westelijke oever van De Rekere.
Op werkblad 1 kun je zien hoe Alkmaar door het ontstaan van de grote meren in open verbinding kwam te staan met de Zuiderzee (nu het IJsselmeer). De Zuiderzee was toen een grote ‘binnenzee’.
Al dat water rond Alkmaar leverde niet alleen gevaren op. De Alkmaarders hadden er ook voordeel van: zij bouwden schepen en gingen handel drijven. Per schip haalden zij graan en andere producten: voor zichzelf, maar ook om te verkopen aan de boeren uit de omringende dorpen.


opdracht 4 Gebruik werkblad 1
a   Teken op je werkblad hoe een schip met handelswaar vanaf de Zuiderzee naar Alkmaar kon varen.
b   Doe hetzelfde voor een schip dat van Alkmaar binnendoor naar Amsterdam voer.
c    Kunnen schepen die route naar Amsterdam nog steeds volgen? (Kijk eventueel in een moderne atlas.) Leg je antwoord uit.


Vis, boter en kaas

Veel grond in Noord-Holland werd te nat voor akkerbouw. Sommige boeren gingen hun brood verdienen op het water: zij werden visser of schipper. Anderen schakelden over op veeteelt. Op de drassige grond was dat nog wel te doen. Wat de boeren méér produceerden dan zij zelf nodig hadden, konden zij ruilen of verkopen. Veeboeren ruilden hun producten op de markt bijvoorbeeld voor graan, want op de hoger gelegen zandruggen kon dat nog wel verbouwd worden. Ook werd graan uit andere gebieden ingevoerd.
Alkmaar lag op de grens van water en land. Daardoor konden boeren èn kooplieden er gemakkelijk komen: over land door de duinen, of per schip over de meren. In Alkmaar ruilden zij hun producten met andere boeren en kooplieden, die weerandere producten meebrachten. Zo groeide het boerendorp Alkmaar uit tot een markt- en handelsplaatsje. We weten zeker dat er al in het jaar 1132 markt werd gehouden.


opdracht 5 a   Waardoor ging de landbouw in Noord-Holland achteruit?
b   Welke twee oplossingen hadden boeren voor dat probleem?
c   Leg uit waarom de ligging van Alkmaar zo gunstig was voor de handel.
d   Bedenk welke producten de boeren op de Alkmaarse markt verkochten. Noteer de vijf belangrijkste.
e   In de omgeving van Alkmaar zijn nog steeds boeren. Bedenk of zij hun producten nog steeds vooral aan de (super)markten van Alkmaar verkopen. Leg je antwoord uit.


Alkmaar was het meest noordelijke militaire steunpunt van de graaf. Het plaatsje werd verschillende keren door West-Friese bendes overvallen, geplunderd en in brand gestoken. Om de bewoners te beschermen en met zijn ridders de West-Friezen te bevechten, bouwde de graaf al voor het jaar 1200 een sterke burcht, de Torenburg.
In 1289 werden de West-Friezen definitief verslagen door graaf Floris V. Floris liet het opstandige gebied omringen door een aantal dwangburchten. Bij Alkmaar stichtte hij de kastelen Middelburg en de Nieuwburg. In dat laatste kasteel liet de graaf zijn hoogste bestuurder van Kennemerland en West-Friesland wonen, de baljuw. Kasteel Torenburg werd minder belangrijk. Het zou nog voor 1400 worden gesloopt.

 
bron 6 bron 6  Het versterkte kasteel Torenburg lag buiten het toenmalige Alkmaar, ongeveer op de plaats waar nu de Friesebrug ligt. De burcht was via een dijk (de Dijk) met de stad verbonden. De Torenburg werd na de vrede met de West-Friezen weer afgebroken voor de uitbreiding van de stad. Resten ervan werden in de 17e eeuw teruggevonden bij werk aan de toenmalige stadswallen en aan een bolwerk bij de Friesepoort. Deze prent werd gemaakt toen het kasteel al lang was verdwenen.

   
opdracht 6 Gebruik bron 6
a   Waarom was Alkmaar een belangrijk militair steunpunt voor de graven van Holland?
b   Stel: je wilt precies weten hoe de Torenburg eruit zag. Is deze prent dan een betrouwbare bron? Leg je antwoord uit.


Alkmaar wordt een stad

In 1254 gaf de graaf de Alkmaarders stadsrecht. Het betekende dat zij een aantal bijzondere rechten (voorrechten of vrijheden)kregen. Boeren op het platteland hadden die voorrechten niet. Het betekende ook dat de Alkmaarders muren om hun stad mochten bouwen om zich tegen aanvallers van buiten te beschermen. Het stadsrecht gaf aan hoe belangrijk hun plaats was geworden. Alkmaar was in die tijd groter dan Amsterdam, dat pas later stadsrecht kreeg!


bron 7  Uit het stadsrecht van Alkmaar (1254) 

1.   Poorters (burgers) van Alkmaar krijgen in het hele grafelijke gebied van  Holland vrijheid van tolgeld.

2.   Burgers van Alkmaar krijgen een eigen bestuur. Zij mogen alleen voor hun  eigen rechtbank worden berecht.

3.   Wie  nieuw in Alkmaar komt wonen, krijgt dezelfde rechten als de andere burgers, als hij drie zilveren penningen betaalt en een eed van trouw aan de stad aflegt.

(Tol is belasting die je moest betalen om met je koopwaar een bepaald gebied in te mogen of een rivier over te steken.
Er waren in Holland tientallen tolplaatsen.)


opdracht 7 Gebruik bron 7
a   Bedenk waarom het voor de Alkmaarders belangrijk was om vrijheid van tol te krijgen.
b   Bedenk drie redenen waarom het voor mensen van buiten aantrekkelijk was om in Alkmaar te gaan wonen.
c   Bedenk drie redenen die mensen tegenwoordig hebben om in Alkmaar te gaan wonen.
d   Vind je de rol die Alkmaar in de Middeleeuwen voor zijn omgeving speelde vergelijkbaar met de rol die het nu speelt? Leg je antwoord uit.


 
bron8 bron 9
bron 8   Het stadwapen van Alkmaar in de Middeleeuwen bron 9   Het stadwapen van Alkmaar tegenwoordig
     

opdracht 8 Gebruik bronnen 6, 8 en 9 en werkblad 2.
a   Vergelijk bron 8 en 6. Welk verschil valt je op?
b   Bedenk een mogelijke verklaring voor dat verschil.
c   In het moderne stadswapen van Alkmaar (bron 9) staat nog steeds een toren, terwijl al die torens en muren allang verdwenen zijn. Bedenk waarom toch nog steeds dit stadswapen wordt gebruikt.
d   Ontwerp op werkblad 2 je eigen Alkmaarse stadswapen. Verwerk in en om het wapen de dingen die jij in deze tijd belangrijk vindt voor de stad.



2. Leven in middeleeuws Alkmaar

Nadat Alkmaar in 1254 stadsrecht had gekregen, groeide de stad snel. De nieuwe inwoners kwamen vooral van het omringende platteland. Aan het eind van de Middeleeuwen (omstreeks 1500) woonden er zo'n vierduizend mensen.
Hoe zag Alkmaar er toen uit? Hoewel de stad steeds voller werd gebouwd, lagen binnen de stadsmuren nog steeds boerderijen. Gewone Alkmaarders woonden meestal in houten huizen. Rijke burgers lieten hun huizen steeds vaker van baksteen bouwen. Baksteen was populair in Holland omdat de klei er voor het oprapen lag.
Met de groei van het inwonertal nam ook het aantal ambachtslieden toe: timmerlieden, metselaars, pottenbakkers, meubelmakers, zadelmakers, mandenvlechters, bakkers, smeden, wolwevers, en andere beroepen. De meeste ambachtslieden verkochten hun producten vanuit hun eigen werkplaats. Aan stedelingen, maar ook aan boeren die met hun kaas en boter naar de Alkmaarse markten kwamen. De meeste ambachtslieden werkten in het oostelijk stadsdeel, aan de kant van het Voormeer. Daar waren de kaden waar schepen aanlegden en goederen werden in- en uitgeladen.
bron 11 bron 1. Alkmaar in1649, kaart van Willem Blaeu. De stad is omgeven door nieuwe stadswallen en nog verder uitgebreid in het Voormeer. In de twee eeuwen erna groeide de stad nauwelijks.


opdracht 1 a  Hierboven gaat het over Alkmaar aan het eind van de Middeleeuwen. In welk jaar zitten we dan ongeveer?
b  Was Alkmaar in die tijd onderdeel van een landbouwsamenleving of van een agrarisch-stedelijke samenleving? Leg je keuze uit.


opdracht 2 Gebruik bronnen 10 en 11, werkblad 3 (en eventueel een moderne plattegrond).
a   Vergelijk de drie plattegronden. Herken je op de moderne plattegrond de omtrekken van de 17e-eeuwse stad? Zo ja, kleur dan op de plattegrond van werkblad 3 de oude stad rood. Kleur de grachten eromheen blauw.
b   Belangrijke Alkmaarse gebouwen zoals de Grote Kerk, het stadhuis en de Waag werden gebouwd in de 15e en 16e eeuw. Op de twee oude kaarten zijn ze dus al te vinden. Zoek ze op en omcirkel ze op je werkblad 3.
c   Ken je namen van straten of pleinen in Alkmaar, die herinneren aan oude ambachten of producten die op de markt werden verkocht. (Kijk eventueel op een moderne plattegrond.) Noteer er drie.
d   Waarom was in het oostelijke deel van de stad de meeste bedrijvigheid?
e   Is daar tegenwoordig nog iets van te merken?


Rondom de oude stad zijn in de 20e eeuw nieuwe woonwijken aangelegd die elk groter zijn dan het historische stadscentrum. In het jaar 2000 woonden in Alkmaar meer dan twintig keer zoveel mensen als in 1500: ruim negentigduizend!

opdracht 3 Gebruik werkblad 3 en eventueel een moderne plattegrond.
a Noteer op je werkblad de namen van drie grote moderne woonwijken. Kleur ze op de kaart groen.
b   Sommige nieuwe wijken zijn genoemd naar middeleeuwse meren. Bedenk waarom.
c  Veel sloten en vaarten uit bronnen 10 en 11 zijn in het moderne Alkmaar herkenbaar als straten en wegen. Bedenk waardoor juist die ‘waterpatronen’ na hun drooglegging behouden zijn gebleven.
d   Vergelijk het stratenpatroon in het oude centrum met dat van de wijken eromheen. Noem twee verschillen.
e   Bedenk een verklaring voor de verschillen die je bij opdracht
f   Stel: in het buitenland vraagt iemand je naar de geschiedenis van Alkmaar. Je hebt alleen een moderne plattegrond bij je. Bedenk drie dingen (uit de geschiedenis) die je met behulp van zo'n kaart goed kunt uitleggen.


Poorters en ingezetenen

Lang niet alle Alkmaarders hadden vrijheid van tol, mochten meedoen aan het stadsbestuur en mochten een eigen bedrijf beginnen. Het waren voorrechten die alleen de 'poorters' (inwoners met volledig burgerrecht) hadden. Het poorterschap was dus iets om trots op te zijn.
Poorter werd je vanzelf als je ouders dat ook waren geweest. Als je nieuw in Alkmaar kwam wonen, kon je het poorterrecht kopen. Maar lang niet iedereen kon dat betalen. Arme nieuwkomers mochten wel in de stad wonen en werken, maar zij hadden dus niet dezelfde voorrechten als de burgers. Zij werden 'ingezetenen' genoemd. Ook hun kinderen en kleinkinderen bleven ingezetenen, zolang zij het poortergeld niet konden betalen. >
Veel ingezetenen woonden generaties lang in de stad en voelden zich echte Alkmaarders. Maar het verschil met de poorters (de ‘burgerij’) bleef bestaan. Ingezetenen deden vaak laaggeschoold of ongeschoold werk: knecht bij een ambachtsman, sjouwer in de haven, naaister of wasvrouw, met koopwaar langs de deuren. Zij hadden weinig financiële reserves. Bij ziekte of economische achteruitgang lag werkloosheid en armoede snel op de loer.

opdracht 4 a  Waarom waren niet alle Alkmaarders poorters van de stad?
b   Noem vier verschillen tussen de poorters en ingezetenen van Alkmaar.
c   Kun je Alkmaar in de Middeleeuwen een standensamenleving noemen? Leg je antwoord uit.
d   Bestaat er tegenwoordig nog zo’n verschil in rechten tussen inwoners van Alkmaar? Leg je antwoord uit.
e   Poorters keken vaak een beetje neer op mensen van buiten de stad. Bedenk waarom ze dat deden. Gebruik in je antwoord de begrippen ‘vrijheid’ en ‘bestuur’. 

 bron 12  Eed van de Alkmaarse poorters:

Ik zweer dat ik als poorter van Alkmaar de stad trouw zal zijn en haar zo goed mogelijk tegen alle onheil zal verdedigen; dat ik het stadsbestuur, als wettige overheid, zal gehoorzamen, en alles zal doen wat een trouw en dapper poorter schuldig is, zo waar moet mij de almachtige God helpen.

 

opdracht 5 Gebruik bron 12.
a   Bedenk waarom het stadsbestuur poorters deze eed (belofte) lieten afleggen.
b   Het poorterschap bestond dus niet alleen uit rechten, maar ook uit plichten. Welke plicht wordt in deze eed genoemd?
c   Stel: je moet ook nu nog een eed afleggen om burger van Alkmaar te worden. Noem drie dingen die daar volgens jou in moeten staan.



Een middeleeuws stripverhaal

Bron 13 laat een bekend zevenluik zien: zeven schilderijen in één lijst. Het werd gemaakt door een onbekende Alkmaarse schilder. Eeuwenlang hing het werk in de Grote Kerk. Tegenwoordig hangt het in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Het schilderij vertelt in een soort stripverhaal iets over rijke en arme mensen. Op de achtergrond zie je de straten en huizen van een middeleeuwse stad. Misschien heeft de schilder Alkmaarse huizen uit zijn tijd als voorbeeld gebruikt.
De zeven afbeeldingen verwijzen naar een tekst in de bijbel. Die tekst gaat over de zorg voor armen en mensen die hulp nodig hebben. Ook is op elk van de zeven schilderingen Christus afgebeeld.
Het schilderij vertelt ook iets over arm en rijk in de Middeleeuwen. Uitkeringen en pensioenen waren er toen niet. Wie geen inkomen had omdat hij ziek, oud of gehandicapt was, moest bedelen of kwam bij de armenzorg terecht. Van rijke burgers werd verwacht dat zij zich het lot van hun arme stadsgenoten aantrokken. Geven aan de armen was een plicht van elke goede christen.

bron 13
Bron13     De zeven werken van Barmhartigheid. Schilderij van de 'Meester van Alkmaar' uit 1504


opdracht 6 Gebruik bron 13.
a   Waarom was het belangrijk dat rijke burgers voor hun arme stadgenoten zorgden?
b   Op welke manieren heeft de schilder het verschil tussen rijk en arm uitgebeeld? Geef drie voorbeelden.
c   Het schilderij heet ’De zeven werken der barmhartigheid’. Leg aan de hand van de afbeeldingen uit wat met ‘barmhartigheid’ bedoeld wordt.
d   Zelfs historici kunnen onmogelijk zeggen of de huizen op dit zevenluik ook echt in Alkmaar hebben gestaan. Bedenk waarom dat niet te zeggen is.


opdracht 7 Gebruik bron 13 en werkblad 4.
a   Hieronder staan de titels van de zeven schilderingen. Schrijf de titels op de juiste plek op het werkblad
--Het bezoeken van de zieken.
--Het troosten van de gevangenen.
--Het spijzen van de hongerigen.
--Het herbergen van de reizigers.
--Het kleden van de naakten.
--Het begraven van de doden.
--Het laven van de dorstigen.
b   Omcirkel op je werkblad in elke schildering waar Jezus staat.
c   Geef in elke schildering met een pijl aan waar de rijke burger(s) staan.
d   Bedenk wat de bedoeling van de maker van dit schilderij was. Wat moest de kijker denken bij het zien van dit tafereel?
e   Bedenk of dit Alkmaarse schilderij uniek is, of dat je zoiets in de Middeleeuwen wel vaker tegenkwam. Leg je antwoord uit.





3. Sporen van de Alkmaarse geschiedenis


Als je zelf iets te weten wilt komen over de geschiedenis van Alkmaar, kan dat op verschillende manieren:
Je kunt in de stad zelf op zoek gaan naar gebouwen en andere sporen uit de tijd waarover je iets wilt weten.
Je kunt in het Stedelijk Museum Alkmaar naar de vaste tentoonstelling over de stadsgeschiedenis gaan.
Je kunt zelf op zoek gaan naar geschreven en ongeschreven bronnen over het leven van de Alkmaarders door de eeuwen heen. Daartoe rekenen we ook foto's (vanaf 1860) en filmopnamen en geluidsbanden (vanaf 1900). Steeds vaker zijn deze bronnen ook te raadplegen via Internet (kijk maar eens op www.hvalkmaar.nl, www.vvvalkmaar.nl, www.alkmaar.nl, www.museumalkmaar.nl, www.archiefalkmaar.nl.


Wandelen in de stad

In de binnenstad van Alkmaar staan nog veel oude huizen en gebouwen die iets vertellen over de geschiedenis van de stad. Een van de mooiste oude gebouwen, de Grote Kerk, staat er al zo'n vijfhonderd jaar! De kerk werd gebouwd aan het eind van de Middeleeuwen.
Andere belangrijke gebouwen zijn de Waag, het stadhuis en de Accijnstoren. Het woord ‘waag’ komt van wegen. In het waaggebouw zie je nog steeds reusachtige weegschalen. Eeuwenlang werd hier de kaas gewogen die in Alkmaar op de markt werd verkocht. De verkopers moesten voor elke gewogen kaas waaggeld (belasting) aan de stad betalen. Zo werd Alkmaar rijk! Nu is de kaasmarkt vooral een attractie voor toeristen – maar door het toerisme is kaas voor Alkmaar nog altijd een belangrijke bron van inkomsten.
Bij de Accijnstoren, die aan de Bierkade ligt, moesten schippers belasting betalen voor alle goederen die zij in de stad afleverden. In 1924 werd de toren een paar meter verplaatst om ruimte te maken voor het wegverkeer. Op een ingemetselde gevelsteen kun je daarover lezen.
Let bij je wandeling ook op de gevelstenen die je in sommige oude huizen ziet. Ook die vertellen iets over het verleden. Bijvoorbeeld over de manier waarop de vroegere bewoners hun brood verdienden. 
bron 14 bron 14  De Grote Kerk


opdracht 1 Gebruik bron 14.
a   De Grote Kerk was de trots van de middeleeuwse stadsbewoners. Noem twee dingen waaraan je dat kon (en kunt) zien.
b   De burgers van Alkmaar hadden er veel geld voor over om hun kerk niet van hout maar van steen te bouwen. Bedenk waarom.
c   De Grote Kerk wordt tegenwoordig niet voor kerkdiensten gebruikt, maar voor allerlei culturele doelen. Bedenk daar twee redenen voor.
d   Wat vind jij ervan dat de Grote Kerk voor andere dingen dan kerkdiensten gebruikt wordt? Licht je mening toe.

bron 15 bron 16
bron 15  Gevelsteen van het huis aan de Kraanbuurt 2. Met zo'n houten hijskraan werden al kort na 1500 goederen in en uit schepen geladen. Bron 16   De Accijnstoren op de Bierkade, gebouwd in 1622. Tekening van C.W.Bruinvis uit 1843.


opdracht 2 Gebruik bronnen 15 en 16
a  Waarom was de Waag zo belangrijk voor Alkmaar?
b  Bedenk waarom alle goederen voor verkoop door de waagmeester gewogen werden. Tegenwoordig gebeurtdat toch ook niet?
c  Bekijk de houten hijskraan in bron 15. Hoe werd deze in beweging gezet?
d  Bedenk waarom de Accijnstoren (bron 16) zo'n hoog en opvallend gebouw was.
e  Waarvoor wordt de Accijnstoren tegenwoordig gebruikt?
f  Bedenk waarom de Accijnstoren na het afschaffen van de invoerbelasting nooit is afgebroken.



Het Stedelijk Museum Alkmaar

In het nieuwe museumgebouw aan het Canadaplein is van alles te zien over de geschiedenis van Alkmaar en zijn vroegere bewoners: schilderijen, video's, foto's, maar ook wapens, gebruiksvoorwerpen, oude spelletjes en kinderspeelgoed. Er is een speciale afdeling over het dagelijks leven van kinderen. Het museum heeft een eigen website met informatie en lesmateriaal voor scholieren: www.museumalkmaar.nl.

 Bron 17     bron 17
 Gebouw van het Stedelijk Museum Alkmaar op het Canadaplein, geopend in 2000.

opdracht 3 Gebruik bron 17.
a  Ben jij wel eens in dit museum geweest om er rond te kijken?
Ja? Beschrijf in een paar zinnen wat je ervan vond.
Nee? leg in het kort uit of een bezoek aan een historisch museum je wel of niet interessant lijkt.
b  Sommige mensen vinden dat dit gebouw niet op deze plaats had mogen staan. Bedenk waarom zij dat waarschijnlijk vinden.
c  Wat vind je zelf van zo'n modern gebouw op een historische plaats in de stad. Is dat een goede keuze?



Het Regionaal Archief Alkmaar

Kaarten, afbeeldingen, foto's, films en documenten over de geschiedenis van Alkmaar en een groot gebied eromheen vind je behalve in het museum ook in het Regionaal Archief. Het archief is een bewaarplaats waar belangrijke stukken veilig worden opgeborgen. Zo blijven ze in goede staat. Er is ook een studiezaal. Iedereen heeft daar vrij toegang. Je kunt er bijvoorbeeld op zoek naar informatie over het huis of de straat waar je woont, over de geschiedenis van je familie (als die in de kop van Noord-Holland woont), over de geschiedenis van je sportclub, enzovoort.
Veel zoekwerk kun je ook thuis doen via de website van het archief: www.archiefalkmaar.nl.


opdracht 4 Gebruik bronnen 16 en 18.
a  Welke twee soorten bronnen zijn hier afgebeeld?
b  Bedenk zelf nog drie soorten bronnen die je in een archief kunt vinden.
c  Bedenk twee onderzoeksvragen over de geschiedenis van je eigen huis, straat of wijk.
d  Zou je in het archief antwoord op die vragen kunnen vinden? Leg je antwoord uit.
e  Bedenk twee verschillen en twee overeenkomst tussen een archief en een historisch museum.




Op zoek naar de Middeleeuwen in Alkmaar

Er bestaan geen kaarten of afbeeldingen van Alkmaar vóór het jaar 1540. Van alle kilometers documenten die het archief bewaart, gaat maar een klein deel over de Middeleeuwen. Het meeste is van ná die tijd. Ook in de stad zelf is weinig over van de oudste huizen en gebouwen. Hoe kunnen we dan toch iets te weten komen over het leven in middeleeuws Alkmaar?
Wel: misschien is boven de grond is niet veel meer te zien, maar ónder de grond des te meer!


Zuinig zijn op de bodem

In de oude binnenstad wordt regelmatig gegraven. Bijvoorbeeld voor de bouw van een nieuw huis of een ondergrondse parkeergarage. Straten worden opgebroken voor het vernieuwen van kabels en leidingen. Als de grond open gaat, blijken bijna overal wel sporen van vroegere bewoners te vinden. Dieper in de bodem liggen ook sporen van de middeleeuwse stad: fundamenten van huizen en boerderijen, waterputten en kuilen waarin de bewoners hun afval gooiden, serviesgoed, glasscherven, sieraden, gereedschap, oude schoenen, kinderspeelgoed en nog veel meer.
Oude rommel? Nee, die bodemvondsten zijn juist heel belangrijk! Zij vertellen ons iets over de groei van de stad en het leven van lang geleden. Zo komen we dingen te weten die we niet op een andere manier kunnen onderzoeken. Vaak zijn het de enige bronnen die we hebben. Iets om zuinig op te zijn dus.

bron 19 bron 20
bron 19 Soms geeft de bodem zelf aanwijzingen over het leven van de eerste Alkmaarders. Bij opgravingen wordt het meeste werk gedaan met een graafmachine vanwege de grote hoeveelheid grond die verplaatst moeten worden. De graafmachinist moet daarbij behoedzaam te werk gaan, vooral als de funderingen zo dicht onder het oppervlak liggen als in Alkmaar vaak het geval is. Dit is de opgraving in 1998 bij de Bloemstraat en er komen funderingen te voorschijn van kleine huizen uit de 16de en 17de eeuw, die in de archiefstukken wel‘kamers’genoemd worden. bron 20 Tot in de twintigste eeuw liet men bij sloop van gebouwen de funderingen meestal in de bodem zitten. Pas toen men met betonnen heipalen en betonfunderingen ging werken, werd het nodig om al het oude puin uit de bodem te verwijderen. Daarom moet voor de aanleg van een bouwput voor een nieuw gebouw vaak eerst archeologisch onderzoek plaatsvinden. Op de foto worden funderingen vrijgelegd van het Sint Elisabethgasthuis (een soort verzorgingstehuis) van omstreeks 1600 tijdens opgravingen in 2000, vóór de aanleg van de fietsenkelder onder het Canadaplein.


Het werk van de stadsarcheoloog

Het opsporen en onderzoeken van sporen van het verleden in de bodem, en daar het verhaal bij vertellen: dat is het werk van archeologen, zeg maar de historici van de bodem. Het bodemonderzoek in Alkmaar staat onder leiding van de stadsarcheoloog. Samen met zijn team (waaronder veel vrijwilligers) doet hij regelmatig opgravingen. De vondsten worden onderzocht en tentoongesteld in het Archeologisch Centrum aan de Oudegracht 245. Je kunt daar op afspraak gratis gaan kijken.
Archeologen zijn niet op zoek naar schatten van goud en zilver, al worden die heel soms wel gevonden. Ze graven net zo lief in een oude afvalkuil of een beerput (de ruimte onder een middeleeuwse wc). Veel informatie over opgravingen en het werk van archeologen vind je op de website www.archeologiepagina.nl.

bron 21 Bron 21  
Een verzameling serviesgoed gevonden bij eenopgraving in Alkmaar. uit dergelijke vondsten kunnen archeologien veel afleiden over het dagelijks leven en ook over de rijkdom van de bwoners.


opdracht 5 Gebruik bronnen 19-21.
a  Voor de Middeleeuwen en de tijd daarvoor noemen we de grond ook wel het ‘bodemarchief’. Bedenk wat daarmee bedoeld wordt.
b  Naar wat voor sporen zoeken archeologen? Noem drie voorbeelden.
c  Bij opgravingen ten noorden van de Grote Kerk (op het tegenwoordige Canadaplein) vonden de archeologen geen sporen van huizen uit de periode 900-1100, toen Alkmaar als boerendorp ontstond. Zij vonden wel sporen van een omgeploegde akker. Bedenk wat dat zegt over de omvang van Alkmaar in die tijd.
d  Uit de tijd na 1150 worden ook potten en andere voorwerpen gevonden die niet in Alkmaar, maar in het Maasgebied en in Duitsland zijn gemaakt. Dat gebeurde trouwens al vanaf de 8e eeuw. Wat maak je daaruit op?


opdracht 6 Stel: jouw school wordt gesloopt. Op die plek komt een groot plantsoen. Vijfhonderd jaar na nu doet de stadsarcheoloog er een opgraving. Bedenk wat hij zou vinden. Bedenk ook wat hij met die vondsten kan zeggen over het leven op een school in 2002. Zet je fantasie aan het werk en schrijf een kort verslag (10-15 regels) van de stadsarcheoloog.



Einde van Alkmaar in de Middeleeuwen.        Terug naar inhoudsopgave