foldertje
Alkmaar in de Klas 
inhoud Alkmaar in de Klas

Historische Vereniging Alkmaar

Alkmaar in de Middeleeuwen ----------------- vmbo


Wist je dat er in de Langestraat ooit boerderijen stonden in plaats van winkels? En dat er ridders rondliepen in een versterkt kasteel bij de tegenwoordige Friesebrug? Of dat Alkmaar zevenhonderd jaar geleden een grotere stad was dan Amsterdam?

De geschiedenis van Alkmaar begint meer dan duizend jaar geleden. Waar nu het oude centrum ligt, lag toen een boerendorp met de naam Allecmere:(in) ‘modderige waterstroom’. Het dorp groeide. Vijfhonderd jaar later stond op die plek een ommuurde stad met grote koopmanshuizen, kloosters en een indrukwekkende Grote Kerk. Er woonden rijke burgers en ambachtslieden. Op marktdagen stroomden de boeren uit de wijde omgeving toe. Aan het eind van de Middeleeuwen was Alkmaar een van de meest welvarende steden van Holland.

Dit lespakket gaat over het leven in middeleeuws Alkmaar. Het bestaat uit twee onderdelen:
1    Alkmaar van boerendorp tot marktplaats
2    Leven in middeleeuws Alkmaar



1. Alkmaar van boerendorp tot marktplaats

Op werkblad 1 staat een kaart van Noord-Holland in de Middeleeuwen, rond het jaar 1350. Het landschap waarin de Alkmaarders toen woonden, ziet er heel anders uit dan nu.

opdracht 1 Gebruik werkblad 1
a    Vergelijk de kaart van werkblad 1 met een moderne kaart van Noord-Holland. (Vraag eventueel om een moderne atlas.) Kijk naar de verdeling van water en land, en van dorpen en steden. Wat valt je op? Noteer drie verschillen.

De drie belangrijkste Noord-Hollandse steden in 1350 zijn met grotere stippen aangegeven. Eén ervan is Alkmaar.

opdracht 2 Gebruik werkblad 1.
a   Zoek op waar Alkmaar ligt. Zet er op je werkblad een cirkel omheen.
b   Welke twee grote steden zie je verder? Schrijf de namen erbij.
c   Herken je een dorp in de buurt van Alkmaar? Zet de naam erbij.
d   Zet een pijl bij je eigen woonplaats.


Hoog en droog op een zandrug

Rond 1350 is Alkmaar de grootste stad van Noord-Holland boven het IJ. Maar de geschiedenis van de bewoners begint al veel eerder. De eerste Alkmaarders waren boeren. Zij bebouwden het land en hielden vee. Hun boerderijen stonden duizend jaar geleden rond de plek waar nu de Grote Kerk staat. Die plek lag hoger dan de omgeving: op de noordpunt van een lange zandrug, een overblijfsel van de oudste duinen. Op die zandrug liggen ook de dorpen Limmen en Heiloo.
Ten oosten van Alkmaar ligt nóg een smalle zandrug. Ook daar ontstonden nederzettingen van boeren: Sint Pancras en Oudorp. De zandruggen zijn goed te zien in bronnen 1-3. Eromheen lag toen nog vooral moerasgebied, met veen en natte klei. Er woonden maar weinig mensen. Dat veranderde pas toen boeren uit de duinstreek het veen gingen ontginnen. Door sloten te graven legden zij het veen droog. Zo maakten zij de grond geschikt voor landbouw.

bron 1:

Omstreeks 1600 voor Christus:

de kust bij Alkmaar krijgt vorm		 bron1
bron 2:

Omstreeks 1150 na Christus:

het boerendorp Alkmaar ligt net als Oudorp op een zandrug omringd door veenmoeras		 bron 2
bron 3:

Omstreeks 1400 na Christus:

de middeleeuwse stad ligt deels op de oude zandrug, deels op dijken en deels op gedempt water		 bron 3
bron 4 bron 4:

De boerderijen van de eerste Alkmaarders waren gebouwd van hout. Dewanden waren gemaakt van gevlochten takken dichtgesmeerd met leem (klei). De daken waren van riet en stro.


opdracht 3 Gebruik bronnen 1-3 en werkblad 1
a   Teken op je werkblad een lijn om de twee zandruggen uit de tekst.
b   Leg uit waarom dit goede plekken waren om te wonen.
Gebruik bron 4
c   Van welke materialen bouwden de eerste Alkmaarders huh huizen?
d   Bedenk een reden waarom ze juist die materialen gebruikten en niet bijvoorbeeld steen.
e   De stook- en kookplaats lag in zulke huizen altijd middenin het woonvertrek. Bedenk daar een reden voor.
Gebruik bron 5
f   Hoe kwamen de Alkmaarders in die tijd aan hun kookpotten?


bron 5

bron 5 

Aardewerk uit omstreeks 1250 afkomstig uit een waterput, opgegraven in de Bagijnenstraat in 1970. De vondsten hebben uiteenlopende gebruiksdoeleinden gehad en komen van verschillende herkomsten. Achter staan drie schenkkannen en voor twee bolle kookpotten en een speelgoedkannetje.
Achter, linksvoor en middenvoor staat geel aardewerk met gele glazuurplekken dat via
handel is aangevoerd vanuit de Maasvallei in België. De donkerbruine kan rechtsachter is via de Rijn ingevoerd vanuit de omgeving van Keulen en Bonn. Het ronde potje rechtsvoor is van zogenaamd ‘kogelpot-aardewerk’. Dit simpele aardewerk werd als huisvlijt op de boerderij gemaakt van klei uit de omgeving.



Overal water

Na het jaar 1100 werd de kust op verschillende plaatsen door de zee opengebroken. Hele dorpen en lager gelegen gebieden verdwenen in de golven. Kleine waterstroompjes en meertjes in het veengebied veranderden in grote meren. Zo ontstonden de Schermer, de Beemster en de Heerhugowaard.
Om zich tegen het water te beschermen, bouwden de bewoners dijken van klei en wier. Ook de Alkmaarse Langestraat was eerst een dijk. Je kunt dat nog zien aan de hoge ligging van de Langestraat en de Houttil. De dijk liep naar het Voormeer aan de oostkant van de nederzetting.
Op werkblad 1 kun je zien hoe Alkmaar in verbinding stond met de Zuiderzee (nu het IJsselmeer). De Zuiderzee was toen een grote ‘binnenzee’.
Al dat water rond Alkmaar leverde niet alleen gevaren op. De Alkmaarders hadden er ook voordeel van: zij bouwden schepen en gingen handel drijven. Per schip haalden zij graan en andere producten: voor zichzelf, maar ook om te verkopen aan de boeren uit de omringende dorpen.


opdracht 4 Gebruik werkblad 1
a   Teken op je werkblad hoe een schip met handelswaar vanaf de Zuiderzee naar Alkmaar kon varen.
b   Doe hetzelfde voor een schip dat van Alkmaar binnendoor naar Amsterdam voer.
c    Leg met behulp van het kaartje uit waarom handel over water veel eenvoudiger was dan handel over land.
d    Was dat alleen voor Alkmaar zo, of ook voor andere steden?


Vis, boter en kaas

Veel grond in Noord-Holland werd te nat voor akkerbouw. Sommige boeren werden visser of schipper, anderen gingen vee houden. Als ze producten overhielden, ruilden ze die met anderen, uit de buurt of op de martk. Veeboeren ruilden hun producten bijvoorbeeld op de markt voor graan, want op de hoger gelegen zandruggen kon dat nog wel worden verbouwd worden. Ook werd graan van buiten ingevoerd.
Alkmaar lag op de grens van water en land. Daardoor konden boeren èn kooplieden er gemakkelijk komen: over land door de duinen, of per schip over de meren. Op de markten van Alkmaar konden zij hun waren verkopen. Alkmaar werd  van boerendorp een echte marktplaats. Dat gebeurde tussen 1100 en 1200.


opdracht 5 a   Waardoor ging de landbouw in Noord-Holland achteruit?
b   Wat besloten veel boeren toen te doen?
c   Leg uit waarom de ligging van Alkmaar zo gunstig was voor de handel.
d   Bedenk welke producten de boeren op de Alkmaarse markt verkochten. Noteer de drie belangrijkste.



Een sterke burcht

Alkmaar lag in het gebied waar de graaf van Holland de baas was. De graaf probeerde ook de West-Friezen  te verslaan. Zij leefden in het gebied boven Alkmaar. Maar de West-Friezen hielden stand. Sterker nog: ze wisten Alkmaar verschillende keren te plunderen en in brand te steken.  Daarom bouwde de graaf van Holland een sterke burcht in Alkmaar: de Torenburg. Dat was omstreeks 1200.
In 1289 wist graaf Floris V de West-Friezen definitief te verslaan. Om het opstandige gebied heen liet hij een aantal dwangburchten bouwen. In Alkmaar stichtte hij de kastelen Middelburg en de Nieuwburg. Kasteel Torenburg werd nu minder belangrijk. Het werd nog voor 1400  gesloopt.

bron 6 bron 6  Het versterkte kasteel Torenburg lag buiten het toenmalige Alkmaar, ongeveer op de plaats waar nu de Friesebrug ligt. De burcht was via een dijk (de Dijk) met de stad verbonden. De Torenburg werd na de vrede met de West-Friezen weer afgebroken voor de uitbreiding van de stad. Resten ervan werden in de 17e eeuw teruggevonden bij werk aan de toenmalige stadswallen en aan een bolwerk bij de Friesepoort. Deze prent werd gemaakt toen het kasteel al lang was verdwenen.

opdracht 6 Gebruik bron 6
a   Waarom liet de graaf van Holland deze burcht bouwen?
b   De maker van de prent heeft de Torenburg nooit met eigen ogen gezien. Bedenk hoe hij deze prent heeft gemaakt.


Alkmaar wordt een stad

In 1254 kreeg Alkmaar stadsrecht. Dat betekent dat de burgers van Alkmaar van de graaf van Holland bijzondere rechten (voorrechten) kregen. Ze mochten ook een muur om hun stad bouwen om zich te beschermen tegen aanvallen. Aan het stadsrecht kun je zien hoe welvarend Alkmaar was geworden. De stad was in die tijd groter dan Amsterdam. Dat kreeg ook pas later stadsrecht 
Met het stadsrecht kreeg Alkmaar ook een eigen stadswapen en stadszegel. Dat wapen – een schild met de afbeelding van een middeleeuwse burcht – heeft de stad nog steeds.

bron 7  Uit het stadsrecht van Alkmaar (1254) 

1.   Poorters (burgers) van Alkmaar krijgen in het hele grafelijke gebied van  Holland vrijheid van tolgeld.

2.   Burgers van Alkmaar krijgen een eigen bestuur. Zij mogen alleen voor hun  eigen rechtbank worden berecht.

3.   Wie  nieuw in Alkmaar komt wonen, krijgt dezelfde rechten als de andere burgers, als hij drie zilveren penningen betaalt en een eed van trouw aan de stad aflegt.

(Tol is belasting die je moest betalen om met je koopwaar een bepaald gebied in te mogen of een rivier over te steken. Er waren in Holland tientallen tolplaatsen.)

 

opdracht 7 Gebruik bron 7
a   Bedenk twee redenen waarom het voor mensen van buiten aantrekkelijk was om in Alkmaar te gaan wonen.
b   Bedenk twee redenen die mensen tegenwoordig hebben om in Alkmaar te gaan wonen.

bron8 bron 9
bron 8   Het stadwapen van Alkmaar in de Middeleeuwen bron 9   Het stadwapen van Alkmaar tegenwoordig

opdracht 8 Gebruik bronnen 6, 8 en 9 en werkblad 2.
a   Vergelijk bron 8 en 6. Welk verschil valt je op?
b   Vergelijk bron 8 en 9. Wat valt je op?
c   Ontwerp op werkblad 2 je eigen Alkmaarse stadswapen. Teken in en om het wapen de dingen die jij in deze tijd belangrijk vindt voor de stad.



2. Leven in middeleeuws Alkmaar

Nadat Alkmaar in 1254 stadsrecht had gekregen, groeide de stad snel. De nieuwe inwoners kwamen vooral van het omringende platteland. Aan het eind van de Middeleeuwen (omstreeks 1500) woonden er zo'n vierduizend mensen.
Hoe zag Alkmaar er toen uit? Hoewel de stad steeds voller werd gebouwd, lagen binnen de stadsmuren nog steeds boerderijen. Gewone Alkmaarders woonden meestal in houten huizen. Rijke burgers lieten hun huizen steeds vaker van baksteen bouwen. Baksteen was populair in Holland omdat de klei er voor het oprapen lag.
Met de groei van het inwonertal nam ook het aantal ambachtslieden toe: timmerlieden, metselaars, pottenbakkers, meubelmakers, zadelmakers, mandenvlechters, bakkers, smeden, wolwevers, en andere beroepen. De meeste ambachtslieden verkochten hun producten vanuit hun eigen werkplaats. Aan stedelingen, maar ook aan boeren die met hun kaas en boter naar de Alkmaarse markten kwamen. De meeste ambachtslieden werkten in het oostelijk stadsdeel, aan de kant van het Voormeer. Daar waren de kaden waar schepen aanlegden en goederen werden in- en uitgeladen.

bron 11
bron 11. Alkmaar in1649, kaart van Willem Blaeu. De stad is omgeven door nieuwe stadswallen en nog verder uitgebreid in het Voormeer. In de twee eeuwen erna groeide de stad nauwelijks.
opdracht 1 Gebruik bron 11 en werkblad 3 (en eventueel een moderne plattegrond).
a   Vergelijk de twee plattegronden. Herken je op de moderne plattegrond van werkblad 3 de omtrekken van de 17e-eeuwse stad? Kleur op je werkblad de oude stad rood. Kleur de grachten eromheen blauw.
b   Belangrijke Alkmaarse gebouwen zoals de Grote Kerk, het stadhuis en de Waag werden gebouwd in de 15e en 16e eeuw. Op de oude kaart zijn ze dus al te vinden. Zoek ze op en omcirkel ze op je werkblad 3.
c   Ken je namen van straten of pleinen in Alkmaar, die herinneren aan oude ambachten of producten die op de markt werden verkocht? (Kijk eventueel op een moderne plattegrond.) Noteer er drie.
d   Waarom was in het oostelijke deel van de stad de meeste bedrijvigheid?



Rondom de oude stad zijn in de 20e eeuw nieuwe woonwijken aangelegd die elk groter zijn dan het historische stadscentrum. In het jaar 2000 woonden in Alkmaar meer dan twintig keer zoveel mensen als in 1500: ruim negentigduizend!

opdracht 2 Gebruik werkblad 3 en eventueel een moderne plattegrond.
a   Noteer op je werkblad de namen van drie grote moderne woonwijken. Kleur ze op de kaart groen.
b  Sommige nieuwe wijken zijn genoemd naar middeleeuwse meren. Bedenk waarom.
c Vergelijk het stratenpatroon in het oude centrum met dat van de wijken eromheen. Noem een verschil.
d Stel: in het buitenland vraagt iemand je naar de geschiedenis van Alkmaar. Je hebt alleen een moderne plattegrond bij je. Bedenk drie dingen (uit de geschiedenis) die je met behulp van zo'n kaart goed kunt uitleggen.


Poorters en ingezetenen

Lang niet alle Alkmaarders hadden vrijheid van tol, mochten meedoen aan het stadsbestuur en mochten een eigen bedrijf beginnen. Dat waren voorrechten die alleen de 'poorters' (inwoners met volledig burgerrecht) hadden. Het poorterschap was dus iets om trots op te zijn.
Poorter werd je vanzelf als je ouders dat ook waren geweest. Als je nieuw in Alkmaar kwam wonen, kon je het poorterrecht kopen. Maar lang niet iedereen kon dat betalen. Arme nieuwkomers mochten wel in de stad wonen en werken, maar zij hadden dus niet dezelfde voorrechten als de burgers. Zij werden 'ingezetenen' genoemd. Ook hun kinderen en kleinkinderen bleven ingezetenen, zolang zij het poortergeld niet konden betalen. 
Ingezetenen deden vaak laaggeschoold of ongeschoold werk: knecht bij een ambachtsman, sjouwer in de haven, naaister of wasvrouw, met koopwaar langs de deuren. Dat werk verdiende maar weinig. Voortdurend lagen werkloosheid en armoede op de loer. Toch voelden ook ingezetenen zich echte Alkmaarders.


opdracht  3 a    Noem twee verschillen tussen de poorters en ingezetenen van Alkmaar. 
b   Bestaan er tegenwoordig nog zulke verschillen tussen de inwoners van Alkmaar? Leg je antwoord uit.
c   Waarom waren ook ingezetenen er trots op om stedeling te zijn?
d   Denk jij dat stadsbewoners er tegenwoordig nog zo over denken? Leg je antwoord uit. 

 bron 12  Eed van de Alkmaarse poorters:

Ik zweer dat ik als poorter van Alkmaar de stad trouw zal zijn en haar zo goed mogelijk tegen alle onheil zal verdedigen; dat ik het stadsbestuur, als wettige overheid, zal gehoorzamen, en alles zal doen wat een trouw en dapper poorter schuldig is, zo waar moet mij de almachtige God helpen.

 

opdracht 4 Gebruik bron 12.
a  Welke drie dingen moesten de poorters volgens deze eed beloven ?
b   Stel: je moet ook nu nog een eed afleggen om burger van Alkmaar te worden. Noem drie dingen die daar volgens jou in moeten staan.



Een middeleeuws stripverhaal

Bron 13 laat een bekend zevenluik zien: zeven schilderijen in één lijst. Het werd gemaakt door een onbekende Alkmaarse schilder. Eeuwenlang hing het in de Grote Kerk. Tegenwoordig hangt het in het Rijksmuseum in Amsterdam.
Het schilderij vertelt in een soort stripverhaal iets over rijke en arme mensen. De zeven afbeeldingen verwijzen naar een tekst in de bijbel. Die tekst gaat over de zorg voor armen en mensen die hulp nodig hebben. Ook is op elk van de zeven schilderingen Christus afgebeeld.
Het schilderij vertelt ook iets over arm en rijk in de Middeleeuwen. Wie toen zonder inkomen zat kreeg geen uitkering, pensioen of ziektegeld. Je moest dan gaan bedelen of kwam bij de armenzorg terecht. Van rijke burgers werd verwacht dat zij de armen in de stad hielpen. Geven aan de armen was een plicht van elke goede christen.

bron 13
Bron 13.  De Zeven werken van Barmhartigheid. Schilderij van de 'Meester van Alkmaar' uit 1504

opdracht 5 Gebruik bron 13 en werkblad 4
a   Waarom was het belangrijk dat rijke burgers voor hun arme stadgenoten zorgden?
b   Hieronder staan de titels van de zeven schilderingen. Schrijf de titels op de juiste plek op het werkblad
--Het bezoeken van de zieken.
--Het troosten van de gevangenen.
--Het spijzen van de hongerigen.
--Het herbergen van de reizigers.
--Het kleden van de naakten.
--Het begraven van de doden.
--Het laven van de dorstigen.
c   Omcirkel op je werkblad in elke schildering waar Jezus staat.
d   Geef in elke schildering met een pijl aan waar de rijke burger(s) staan.
e   Bedenk wat de bedoeling van de maker van dit schilderij was. Wat moest de kijker denken bij het zien van dit tafereel?



Einde van Alkmaar in de Middeleeuwen.        Terug naar inhoudsopgave